Bệnh thán thư là một trong những bệnh hại phổ biến và gây thiệt hại lớn trên nhiều loại cây trồng, đặc biệt trong mùa mưa. Tuy nhiên, trên thực tế không phải mọi hiện tượng thối trái hay cháy lá đều do nấm Colletotrichum spp. gây ra. Nhiều tác nhân nấm bệnh khác cũng tạo ra triệu chứng rất giống, khiến việc phân biệt bằng mắt thường trở nên khó khăn và dễ dẫn đến lựa chọn sai giải pháp phòng trừ. Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu những nhóm cây trồng thường gặp tình trạng nhầm lẫn với bệnh thán thư, đồng thời phân tích thời điểm phòng bệnh hiệu quả và nguyên tắc quản lý tổng hợp giúp hạn chế tối đa thiệt hại trong điều kiện thời tiết mưa ẩm.

1. Ba nhóm cây trồng dễ gặp hiện tượng thối trái khó phân biệt với bệnh thán thư

Trong thực tế sản xuất, không phải tất cả các trường hợp thối trái đều do nấm Colletotrichum spp. gây ra. Nhiều loại nấm bệnh khác cũng tạo ra các triệu chứng tương tự, khiến việc xác định chính xác tác nhân bằng mắt thường trở nên rất khó khăn. Điều này đặc biệt phổ biến trên ba nhóm cây trồng có giá trị kinh tế cao là cây ăn trái, cây công nghiệp và cây rau màu.

Chính vì vậy, thay vì chỉ tập trung tìm đúng tên của tác nhân gây bệnh, người trồng cần xây dựng chiến lược quản lý tổng hợp nhằm kiểm soát đồng thời nhiều nhóm nấm gây hại trong mùa mưa.

1.1. Cây ăn trái

Ở nhóm cây ăn trái, sầu riêng là ví dụ điển hình cho tình trạng thối trái do nhiều loại nấm khác nhau gây ra. Khi bệnh xuất hiện, trên vỏ trái thường hình thành các vết thối màu nâu sẫm hoặc đen, sau đó lan rộng rất nhanh nếu gặp điều kiện mưa nhiều và độ ẩm cao.

Tuy nhiên, triệu chứng này không chỉ do nấm Colletotrichum gây ra mà còn có thể liên quan đến các tác nhân nguy hiểm khác như Phytophthora hoặc một số loài nấm gây thối trái khác. Các vết bệnh thường khá giống nhau nên rất khó phân biệt hoàn toàn chỉ bằng quan sát bên ngoài.

Nếu chờ xác định chính xác từng loại nấm rồi mới tiến hành xử lý, bệnh có thể đã lan rộng, gây rụng trái hàng loạt và làm giảm đáng kể năng suất cũng như chất lượng thu hoạch.

1.2. Cây công nghiệp

Đối với cây công nghiệp, cà phê là đối tượng thường gặp hiện tượng thối trái hoặc xuất hiện các mảng màu nâu đen trong mùa mưa.

Ngoài nấm Colletotrichum, nhiều nhóm nấm khác cũng có khả năng gây ra triệu chứng tương tự trên trái và lá cà phê. Vì vậy, việc phân biệt nguyên nhân gây bệnh ngay từ giai đoạn đầu thường không dễ dàng.

Trong điều kiện áp lực bệnh cao, nếu chỉ sử dụng thuốc chuyên trị một loại nấm cụ thể có thể không kiểm soát được toàn bộ nguồn bệnh đang tồn tại trong vườn. Do đó, giải pháp quản lý phổ rộng luôn được đánh giá là phù hợp và mang lại hiệu quả cao hơn.

1.3. Cây rau màu

Ở nhóm cây rau màu, ớt là cây trồng rất dễ bị nhầm lẫn giữa bệnh thán thư và các bệnh thối trái do nhiều tác nhân khác gây ra.

Ban đầu, trái ớt thường xuất hiện các đốm nhỏ màu nâu hoặc đen, sau đó nhanh chóng lan rộng thành các mảng thối lõm vào bên trong. Đây cũng là triệu chứng thường gặp của nhiều loại nấm khác ngoài Colletotrichum.

Do đó, trong điều kiện bệnh mới xuất hiện hoặc áp lực bệnh chưa quá lớn, việc cố gắng phân biệt tuyệt đối từng tác nhân bằng mắt thường thường không mang lại nhiều ý nghĩa trong thực tế sản xuất. Điều quan trọng hơn là xử lý sớm để ngăn chặn nguồn bệnh tiếp tục lây lan.

1.4. Định hướng quản lý chung

Đối với những nhóm cây trồng có triệu chứng khó phân biệt như sầu riêng, cà phê hay ớt, các chuyên gia bảo vệ thực vật khuyến cáo nên áp dụng chiến lược quản lý tổng hợp thay vì chỉ tập trung vào một loại nấm duy nhất.

Trong đó, người trồng nên ưu tiên:

• Sử dụng thuốc trừ bệnh có phổ tác động rộng, giúp kiểm soát đồng thời nhiều nhóm nấm thường xuất hiện trong mùa mưa.
• Lựa chọn sản phẩm có cả tính tiếp xúc và lưu dẫn, vừa tiêu diệt nguồn bệnh trên bề mặt cây vừa bảo vệ các mô non đang phát triển.
• Phun phòng sớm trước khi bệnh xuất hiện hoặc ngay khi điều kiện thời tiết bắt đầu thuận lợi cho nấm phát triển.
• Luân phiên và phối hợp các hoạt chất có cơ chế tác động khác nhau nhằm nâng cao hiệu quả phòng trừ và hạn chế nguy cơ hình thành tính kháng thuốc.

Việc quá phụ thuộc vào một loại thuốc “đặc trị” dành riêng cho bệnh thán thư đôi khi không mang lại hiệu quả như mong muốn, bởi trong nhiều trường hợp, trên cây có thể tồn tại đồng thời nhiều tác nhân gây bệnh khác nhau.

2. Thời điểm và nguyên tắc quản lý bệnh thán thư hiệu quả

Muốn kiểm soát bệnh thán thư thành công, người trồng cần chuyển từ tư duy “trị bệnh khi đã xuất hiện” sang “phòng bệnh trước khi bùng phát”. Đây là nguyên tắc quan trọng, đặc biệt trong mùa mưa khi điều kiện thời tiết luôn thuận lợi cho nấm phát triển và lây lan nhanh.

2.1. Quản lý bệnh theo diễn biến thời tiết

Thời tiết là yếu tố quyết định đến tốc độ phát sinh và phát triển của bệnh thán thư.

Khi dự báo có mưa kéo dài, trời nhiều mây, độ ẩm không khí cao hoặc xuất hiện sương mù vào sáng sớm, người trồng cần chủ động triển khai các biện pháp phòng bệnh thay vì chờ cây xuất hiện triệu chứng mới xử lý.

Việc chuẩn bị sẵn thuốc trong kho để có thể phun ngay khi điều kiện thời tiết bất lợi xuất hiện sẽ giúp bảo vệ cây hiệu quả hơn rất nhiều so với xử lý sau khi bệnh đã phát sinh.

Đặc biệt trong những giai đoạn mưa liên tục nhiều ngày, khoảng thời gian phun phòng cần được tính toán hợp lý để duy trì lớp bảo vệ trên cây, hạn chế tối đa sự xâm nhập của nấm bệnh.

2.2. Những giai đoạn cây trồng nhạy cảm nhất

Không phải mọi thời điểm trong chu kỳ sinh trưởng của cây đều có nguy cơ nhiễm bệnh như nhau. Bệnh thán thư thường tấn công mạnh nhất khi cây xuất hiện các mô non, mềm và đang phát triển nhanh.

Lá non vừa mở là giai đoạn rất dễ bị nhiễm bệnh vì lớp biểu bì còn mỏng, sức đề kháng chưa hoàn thiện. Nếu nấm xâm nhập ở thời điểm này, lá rất dễ xuất hiện các đốm bệnh và nhanh chóng bị cháy.

Đối với hoa mới nở hoặc vừa đậu trái, nguy cơ còn cao hơn do mô hoa rất mềm và chứa nhiều nước. Chỉ cần vài ngày mưa liên tục, bệnh có thể làm hoa bị thối, rụng hàng loạt hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ đậu trái.

Khi trái bắt đầu phát triển mạnh, lớp vỏ vẫn còn mỏng nên rất dễ bị nấm tấn công. Đây cũng là giai đoạn quyết định năng suất và chất lượng thu hoạch, vì vậy cần được bảo vệ đặc biệt cẩn thận.

Ngoài việc sử dụng thuốc phòng bệnh, người trồng nên bổ sung canxi và các dưỡng chất cần thiết để tăng độ cứng của thành tế bào, giúp vỏ trái chắc khỏe hơn, giảm nguy cơ nứt trái và hạn chế khả năng xâm nhập của nấm bệnh.

2.3. Xây dựng chương trình phòng bệnh định kỳ

Phòng bệnh thán thư không phải là thực hiện một lần duy nhất mà cần xây dựng thành chương trình quản lý xuyên suốt mùa mưa.

Người trồng nên duy trì việc phun phòng định kỳ trong các giai đoạn cây mẫn cảm, đặc biệt khi thời tiết liên tục có mưa hoặc độ ẩm cao.

Khoảng cách giữa các lần phun sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:

• Thời gian bảo vệ của từng loại thuốc.
• Điều kiện thời tiết trong từng giai đoạn.
• Mức độ áp lực bệnh tại vườn.
• Tốc độ sinh trưởng của cây và sự xuất hiện của các đợt lá, hoa hoặc trái non mới.

Việc theo dõi sát diễn biến thời tiết, kết hợp phun phòng đúng thời điểm, sử dụng thuốc có cơ chế tác động phù hợp và chăm sóc cây khỏe mạnh sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ bùng phát bệnh thán thư cũng như nhiều bệnh nấm khác trong mùa mưa. Đây được xem là giải pháp quan trọng giúp bảo vệ năng suất, chất lượng nông sản và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người sản xuất.